خلاصه کتاب تربیت چه چیز نیست؟

کریمی در کتاب خود با عنوان «تربیت چه چیز نیست» به ذکر بیست عنوان از آنچه تربیت را در برنمی‏گیرد می‏پردازد و به این نکته قایل است که برای درک درست آنچه تربیت هست باید از راه آنچه تربیت نیست وارد شویم. اگر بخواهیم بدانیم تربیت چیست در وهله اول باید آنچه را که تربیت نیست بازشناسیم.

در مفهوم تربیت، ناخواسته و ناخودآگاه به ذهن هر فردی خطور می‏کند که تربیت به معنی شکل دادن، ساختن و به گون ه‏ای بار آوردن است که مورد نظر جامعه بزرگسال و مطابق اهداف از پیش تعیین شده باشد. در این صورت تربیت را با صنعت یکسان کرده ‏ایم. برای مثال انتظاری را که از یک صانع، تراشکار و نجار داریم این است که یک تکه چوب و قطعه خامی را متناسب با نیاز، مصلحت، پسند و خواست خود شکل دهد و آن چنان صیقل کاری و تراشکاری کند که آن ماده خام متناسب با قالب ذهن او و ایده‏ های سلیقه ‏ای اش پرورده و پرداخته شود!

از تربیت نیز همان انتظار را داریم. اما کیست که نداند این نوع اقدام، یک تربیت حیوانی است و نه انسانی. اهلی کردن و رام کردن افراد است نه پروردن انسان!

تربیت علم نیست.

اگر بخواهیم تربیت را در قلمرو سه حیطه علم و فن و هنر تبیین کنیم، حیطه تعیین کننده بعد هنری و ذوقی در روش‏های تربیتی است که قابل انتقال و اکتساب نبوده و باید هر کس به تناسب ذوق و ابتکار خویش و موقعیت‏ هایی که حاصل می‏شود آن را ابداع کند و نمی‏توان صرفاً با روش علمی آموزش داد. وقتی تربیت به منظور یک فن و علم در قالب زمان و مکان به صنعت و فرمول و دستورالعمل تبدیل می‏شود، از روح زندگی و خلوص تهی می‏شود و اثرش مصنوعی، ناپایدار و نهایتاً نفرت آور می‏گردد.

تربیت اجتماعی کردن نیست

اجتماعی‏ کردن افراد امکان تفرد آنها را از بین می‏برد. اجتماعی کردن افراد چنانچه استقلال و جوهره تمایزیافتگی را نادیده بگیرد مانع تحقق شکوفایی فرد می‏شود.

تربیت بارآوردن نیست.

در بارآوردن، هدف از تربیت، «رام کردن» «اهلی ساختن» و دست پرورده‏ سازی کودک است ولی در پروراندن آزاد ساختن است. آزاد ساختن از وابستگی‏ها و موانع رشد و اجازه دادن برای شکفته شدن آن چیزی که در طبیعت و فطرت پاک متربی به ودیعه نهاده شده ‏است. در بارآوردن کودک تابع شخصیت بارآورنده شکل می‏گیرد و در پروراندن متناسب با شاکله و اقتضای وجود خویش متحول می‏شود.

 تربیت تغییر دادن نیست.

به تعبیر سقراط مربی اصلی، ازلی و ابدی ما فطرت ما است. دانش فطری که برخاسته از طبیعت درونی آدمی است، بهترین راهنمای آدمی به شمار می‏رود. بدین ترتیب هنر مربی، تغییر دادن و جهت دادن تصنعی به طبیعت کودک نیست زیرا تربیت تزیین کردن و نقاب زدن بر شخصیت نیست بلکه آشکار کردن، نمایان ساختن و پرده برداشتن از چهره طبیعی و خمیر مایه فطری کودک است تا او همان شود که طبیعت و فطرتش اقتضا می‏کند. بر این اساس می‏گوییم تربیت تغییر دادن نیست بلکه تایید کردن است. تایید کردن آنچه که خمیر مایه‏ های فطری فرد حکم می کند و نه دست مایه ه‏ای که دیگران بر اساس ایده و طرح خود خواهان تغییر دادن طبیعت او هستند.

 تربیت عادت دادن نیست.

کانت و روسو از جمله کسانی هستند که تربیت را عبارت از «فن جلوگیری از تشکیل عادت» دانسته اند. هدف تربیت از نظر کانت را می توان چنین استنباط کرد: تربیت، «پرورش انسانی است که مبتنی بر اراده و عقل و از سر تکلیف عمل می کند». عاداتی که با فکر و تامل ملازم باشد شخص را به تازه‏جویی و ابتکار سوق می دهد. ولی عادات انفعالی که منظور ما همین مفهوم است جریان رشد و ابتکار را قطع می کند.

تربیت سرعت بخشیدن به مراحل رشد نیست.

هر گاه سعی می‏کنیم چیزی را زودتر از موعد طبیعی به کودکان بیاموزیم آنها را از کشف دوباره آن بوسیله خودشان باز داشته‏ ایم. اگوست کنت گفته است: «اگر می‏خواهید سریع‏تر به هدف برسید آهسته حرکت کنید!». در پاره ‏ای از اوقات باید آهنگ طولی به منظور گسترش رشد عرضی کند شود. به گفته ابراهیم ادهم، «حج عقل، تامل است»، این تامل هر چند نوعی دور زدن و چرخیدن محسوب می‏شود اما به تعمیق و ریشه دوانی معرفت کمک می‏کند. مهم این نیست که ما درباره چه چیز کنجکاوی علمی یا چونی و چرایی به خرج دهیم، مهم رسیدن به این حس و میل و ذوق است. مهم این است که از برابر وقایع، اشیاء، مناظر هستی و زندگی بی اعتنا نگذریم. بنابراین معلم باید به جای سرعت بخشیدن به مراحل رشد و آموزش، نقش تحریک کننده این انگیزه طبیعی را داشته باشد.

تربیت آموزش دادن نیست

«اگر حرف زدن را به کودک درس می‏دادیم، هرگز زبان باز نمی‏کرد» این عبارت از «جان هالت» مولف کتاب زمینه های شکست تحصیلی نقل شده است و نشان می‏دهد تا چه اندازه آموزش‏ های مدرسه‏ ای مانع تربیت است. در واقع نیروی کنجکاوی، در اثر روبرو شدن با موقعیت مبهم تحریک می‏شود. هر قدر این موقعیت‏ها جذاب‏تر و مبهم‏تر باشد، نیروی کنجکاوی کودک فعال‏تر و شدیدتر می‏شود. هر فردی بر اساس نیازها و کوشش‏های خود، تعیین کننده محتوای آموزش خود است. این روش در نظام حوزه‏ای و مکتب خانه‏های سنتی به نوعی دیگر رایج بوده است. هر کس در هر سنی بدون قالب‏ها و تقویم‏های سنی در هر کلاسی و هر سطحی که توان و علاقه داشت حاضر می‏شد تا بر اساس «یادگیری در حد تسلط» پیش رود. در دوره معاصر و در تعلیم و تربیت جدید، «گودمن» یکی از طرفداران این قضیه معتقد است که تا چیزی نیاز، میل، کنجکاوی و تصور ذهنی فرد را احیا نکندآموخته نمی‏شود.

تربیت شکل دادن نیست

تربیت شکل دادن شخصیت کودک بر اساس قالب‏های از پیش تعیین شده بیرونی نیست و ما حق نداریم کودکان را طبق ایده‏ها و قالب‏هایی که خود تراشیده‏ایم، تربیت کنیم. هر فردی خود منحصر به فرد است و باید به گونه‏ای متفاوت از دیگری تربیت شود. هر قدر دخالت و شکل دادن رفتار از بیرون بیشتر باشد، خود رهبری و خود کنترلی که عامل مهم تربیت فعال است خاموش می‏شود.

تربیت دخالت کردن نیست.

بزرگترین و موثرترین دخالت در تربیت، کنار کشیدن از صحنه تربیت است! در واقع اگر بخواهیم در تربیت دخالت کنیم باید تربیت «پرهیزی» را جایگزین تربیت «تجویزی» کنیم. اگر ما دائماً در کار آنها دخالت کنیم، خود به خود به افرادی تبدیل می‏شوند که دیگر هیچ گونه احساس مسئولیتی از خود نشان نمی‏دهند و کارهای خود را به ما وا می‏گذارند و این واگذاری همراه با بی‏تفاوتی و وانهادگی در تمامی امور است.

تربیت شکوفا کردن استعدادها نیست.

در تعریف تربیت گفته اند: «تربیت عبارت است از فراهم ساختن زمینه برای شکوفا کردن استعدادهای انسان در جهت مطلوب». نقص بزرگ در این تعریف از تربیت، عبارت «شکوفا کردن» است. زیرا نقش فعال متربی را نادیده می‏گیرد و نقش اصلی را به مربی و عوامل بیرونی می‏دهد. در شکوفا کردن –و نه شکوفا شدن- فاعلِ تربیت، مربی است و متربی یک نقش منفعل و خنثی دارد. ما معمولاً استعدادهای کودکان را قبل از اینکه در موعد مقرر و در زمان طبیعی و در مراحل بهینه خود شکفته شوند؛ می‏شکوفانیم.  

حالا در تربیت شو، دوره آنلاین تربیت عملی کودک و انسان، دکتر مائده صنعتگر، مشاور و بازی درمانگر کودک، به صورت عملی مفهوم تربیت و شیوه تربیت یک کودک  وانسان را بازگو میکنند.